1- Đặt vấn đề :
"Bình Ngô đại cáo" là một bài văn tiêu biểu nhất của Nguyễn Trãi được sáng tác trong thời kỳ kháng chiến chống Minh thắng lợi vào thế kỷ XV. "Bình Ngô đại cáo" được đưa vào dạy ở ba cấp học : phổ thông cơ sở, phổ thông trung học và cao đẳng sư phạm. Bài viết này nhằm mục đích nêu lên một số vấn đề có tính chất gợi ý, tham khảo trong việc phân tích, đánh giá những giá trị tư tưởng-thẩm mĩ của "Bình Ngô đại cáo" nhằm góp phần vào việc dạy và học tốt hơn thơ văn Nguyễn Trãi trong chương trình trung học cơ sở.
2- Vấn đề văn bản :
Nói đến văn bản "Bình Ngô đại cáo"là nói đến nguyên tác. Từ lâu do trình độ, do đôi tượng chiếm lĩnh văn thơ chữ Hán nói chung và bài "Bình Ngô đại cáo" của Nguyễn Trãi nói riêng, chúng ta đều dạy và học qua bản dịch.
Tuy nhiên, như chúng ta đã biết, dù dịch giả có cố gắng bao nhiêu và tài năng như thế nào đi chăng nữa thì bản dịch cũng chỉ là phiên bản (bản có tính chất trung gian). Lâu nay, một số dịch giả nổi tiếng như cụ Bùi Kỷ, Bùi Văn Nguyên đã dịch bài "Bình Ngô đại cáo" (là một thể văn chính luận chữ Hán) sang tiếng Việt. Đây là một thành công rất lớn của hai dịch giả. Dịch văn chữ Hán đây chỉ là một công việc chuyển đổi ngôn ngữ. Nhất là những bài văn chữ Hán có tầm vĩ mô về nội dung và nghệ thuật.
Vấn đề tôi nghiên cứu và trao đổi ở đây là bản dịch "Bình Ngô đại cáo" của Bùi Văn Nguyên.
Xin được làm bản đối chiếu với nguyên bản ở phần thứ nhất, trong nguyên bản có từ "Đế" (các đế nhất phương) lẽ ra trong bản dịch thì dịch giả nên để nguyên "Đế" thì giá trị tác phẩm càng lớn. Nhưng dịch giả lại thay từ "Đế" bằng cách dịch là : Làm chủ hùng cứ.
"Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập
Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên hùng cứ một phương"
Rõ ràng nếu so sánh "Hùng cứ" và "Làm đế" là rất khác nhau cả về tính hợp pháp và quyền lực.
Trong văn học đời Lý thế kỷ XI, Lý Thường Kiệt đã có bài thơ nổi tiếng "Nam quốc sơn hà" và tác giả đã thể hiện lòng tự hào và ý thức dân tộc sâu sắc qua việc sử dụng từ "đế" :
"Nam quốc sơn hà Nam đế cư
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà, nghịch lỗ lai xâm phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư ".
("Nam quốc sơn hà", thơ chữ Hán, Lý Thường Kiệt)
Lý Thường Kiệt tự xưng "Nam đế" nhằm mục đích đối lập với "Bắc đế" (vua Trung Hoa) phủ nhận tư tưởng : "Trời không có hai mặt trời, đất không có hai Hoàng đế".Điều đó khẳng định ý thức dân tộc đã thể hiện rõ trong tư tưởng của Lý Thường Kiệt. Tuy nhiên, trong tầm nhận thức của Lý Thư